Leesproblemen voorkomen door veel te lezen

Tutorlezen met Bouw!

Tekst: Anouk van Westerloo, Balans Magazine, Mei 2016 

Leesproblemen voorkomen door veel te lezenOnderwijskundige Haytske Zijlstra promoveerde onlangs op een onderzoeksproject naar het vroege interventieprogramma Bouw! Conclusie: als je kinderen vroegtijdig screent op problemen met de beginnende geletterdheid en hen dagelijkse een-op-een-begeleiding aanbiedt - vlak voor en gedurende de fase van het leren lezen - kan het aantal kinderen met dyslexie met de helft worden teruggebracht.

Ze heeft zelf ervaren, toen ze als leerkracht voor de klas stond in zowel het regulier als speciaal basisonderwijs: scholen willen kinderen met een achterstand wel intensief begeleiden, maar dat lukt niet altijd. Haytske: "Voordat je een kind kunt aanmelden voor een dyslexietraject, moet je kunnen aantonen dat je met dat kind minstens een halfjaar intensief hebt geoefend. Maar hoe doe je dat in een klas waarin de kinderen nog nauwelijks zelfstandig zijn en alle kinderen aandacht nodig hebben? Vaak wordt er geoefend in groepjes, waardoor veel tijd verloren gaat aan 'wachten' tot je aan de beurt bent, ook voor de kinderen die juist iets meer aankunnen. Leraren kunnen dit niet allemaal zelf oplossen in de klas."

Door de problemen die ze in de klas ondervond, en doordat ze zag dat leesproblemen enorm veel effect hebben op het sociaal-emotioneel welbevinden van kinderen, raakte Haytske steeds meer geïnteresseerd in het onderwerp. Ze ging verder studeren, eerst orthopedagogiek, daarna onderwijskunde en kwam toen uiteindelijk in het wetenschappelijk onderzoek terecht. "Een lange weg, maar wel een relevante. Ik weet heel goed waar leerkrachten tegenaan lopen."

Tutorlezen bouw!In 2009 sloot ze zich aan bij de onderzoeksgroep van de UvA die het vroege interventieprogramma Bouw! ontwikkelde. Tot dat moment was er alleen een versie ontwikkeld voor kinderen in groep 2, omdat toen nog werd gedacht dat dat genoeg zou zijn om kinderen met een achterstand bij te spijkeren. Maar dat bleek niet voldoende om kinderen later ook beter te laten lezen. "Toen ik erbij kwam, is het computerprogramma uitgebreid met groep 3 en 4 erbij. Nu komen Intensieve hulp vaak te laatalle fases van ontluikende geletterdheid, aanvankelijk lezen en een stukje voortgezet lezen aan bod. Zogezegd de hele basis die kinderen nodig hebben om vloeiend en vlot te leren lezen. Na groep 4 gaan kinderen dieper in op begrijpend lezen, dus op dat moment moet het technisch leesproces wel een beetje klaar zijn. Maar in de huidige praktijk start op dat moment vaak pas de intensieve begeleiding van kinderen met leesproblemen. Dat is veel te laat! De achterstand is op dat moment nog maar moeilijk in te halen, en je ziet vaak al motivatieproblemen ontstaan".

Maar hoe weet je of een kind echt het risico loopt om leesproblemen te ontwikkelen, als een kind bijvoorbeeld nog helemaal niet aan (voorbereidend) lezen toe lijkt te zijn in groep 2?

"Dat kun je screenen. Kinderen in de kleuterleeftijd pikken van alles impliciet op, door spelletjes, door stimulering van hun omgeving. Aan het begin van groep 3 kent gemiddeld een kwart van de leerlingen in een Bijna elk kind kan voldoende leren lezenklas al bijna alle letters. De helft van de klas kent er ongeveer veertien, en dan heb je de kinderen die voor de vroegtijdige interventie van belang zijn: ongeveer de laagste 25%. In het onderzoek kenden deze leerlingen hooguit drie letters in januari van groep 2. En bij die kinderen zie je vaak ook een zwak fonologisch bewustzijn, ze hebben moeite met het benoemen en samenvoegen van klanken in woorden. En toch wordt ervan uitgegaan dat alle kinderen met dezelfde bagage de klas in komen, krijgen ze dezelfde leerstof aangeboden en worden ze geacht daar op dezelfde manier van te profiteren. Het zelfvertrouwen neemt erdoor f, en dat begint al heel jong."

Is dat ook een reden om zo vroeg al met de interventie te beginnen?

"we hebben het interventieprogramma gestart in groep 2 én in groep 3 en de verschillende uitkomsten met elkaar vergeleken. Op cognitie vlak zijn de resultaten in groep 2 iets hoger, maar vooral op het zelfvertrouwen en het zelfbeeld kan vroeg starten een heel positief effect hebben. Je kunt er niet vroeg genoeg mee beginnen om kinderen het gevoel te geven dat ze iets wel kunnen. Waarom zou je wachten tot het zelfvertrouwen en de motivatie een deuk oplopen wanneer lezen echt belangrijk wordt? Bovendien zal een kind dat merkt dat hij moeite heeft met lezen, het ook niet echt leuk vinden en het daardoor dus ook niet vaak doen. We weten daarnaast dat kinderen met een familiair risico, dus als dyslexie of lees- en/of spellingsproblemen in de familie voorkomen, tot wel tien keer meer kans hebben op het ontwikkelen van dyslexie. Voor deze groep kinderen is een preventieve aanpak dus zeer noodzakelijk."

Over het onderzoek. Hoe zag dat eruit?

"We zijn begonnen met 363 kleuters van 15 basisscholen en 4 scholen voor speciaal basisonderwijs in en rond AMsterdam. Later is dat uitgebreid naar bijna 40 scholen, omdat sommige kinderen van school wisselden en we die ook bleven volgen tot en met groep 5. We concentreerden ons op de zwakste 25% van een klas. Het idee was dat elk kind op dezelfde manier het programma zou doorlopen, maar dat bleek niet zo te zijn. Sommige kinderen pikten de stof veel sneller op dan andere. Gelukkig wordt het niveau en tempo binnen dit programma afgestemd op de vorderingen van het kind. In het onderzoek is er een tweedeling gemaakt in de risicofactoren die een kind heeft, om zo een onderscheid te maken tussen A. kinderen met een lage beginnende geletterdheid in groep 2 en B. kinderen waarbij ook een familiair risico aanwezig is ('dubbel" risico). De winst in beide interventiegroepen was groot te noemen.

Wat levert dit onderzoek op voor de dagelijkse praktijk op scholen?

"Dit is nou bij uitstek een wetenschappelijk onderzoek dat ontzettend veel oplevert voor de praktijk. 

Toch is het allerbelangrijkste advies, ook als het programma met goed gevolg is afgesloten: blijf lezen! Want het antwoord op goed leren lezen is eigenlijk heel simpel: lezen, lezen en nog eens lezen ....."

Lees het hele artikel >>

Onderwijskundige Haytske Zijlstra